Cây dừa (Cocos nucifera L.) là một loài thực vật một lá mầm, phát triển quen thuộc ở vùng nhiệt đới như vùng đất miền Trung và miền Nam nước ta. Ngoài các công dụng khai thác sản vật từ cây dừa (Hình 1) hay khả năng trồng xen canh trong vườn dừa để tăng thu nhập cho nông dân, các vườn dừa có tác dụng khá tốt trong hạn chế các tác động của nắng nóng, giảm lượng mất nước do bốc hơi và khả năng lọc nước mặn, bù một phần lượng nước mát, dinh dưỡng tốt cho cơ thể người.

Theo một báo cáo của Hiệp hội Dừa Bến Tre (2015) [1], hiện nay cả vùng Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) có khoảng 130.000 ha diện tích đất trồng dừa, so với cả nước, còn số này chiếm 78,7% diện tích dừa toàn quốc (175.000 ha). Trong đó, Bến Tre là tỉnh có diện tích dừa (69.000 ha) và sản lượng dừa (570.000 tấn) lớn nhất nước với tỷ lệ xấp xỉ 40% diện tích dừa của nước Việt Nam, các tỉnh kế tiếp là Trà Vinh (diện tích 19.319 ha và sản lượng 223.318 tấn), Tiền Giang (diện tích 14.988 ha và sản lượng 106.185 tấn), Vĩnh Long (diện tích 7.951 ha, và sản lượng 112.000 tấn). Bốn tỉnh này đã chiếm hơn 85% diện tích và sản lượng của cả vùng châu thổ.

Nếu so với quy mô thế giới, tổng diện tích dừa toàn cầu vào khoảng 12,05 triệu ha (APCC, 1991)[2], diện tích dừa ở Việt Nam chỉ chiếm một tỷ lệ khiếm tốn, chỉ hơn 1,05%. Diện tích cây dừa hiện này đang giảm sút diện tích so với trước đó, diện tích dừa ở Việt Nam cao nhất vào năm 1991 đạt 350.000 ha dừa, nhưng sau bị thu hẹp do giá dừa thời đó xuống thấp, sâu bịnh hại dừa cao, nhiều nông dân chuyển đất dừa sang các loại canh tác khác. Tuy nhiên, Bộ NN & PTNT (2024)[3] có chủ trương phục hồi và gia tăng diện tích dừa, đến năm 2030 diện tích dừa khoảng 195.000 – 210.000 ha; vùng trồng dừa trọng điểm ĐBSCL khoảng 170.000 – 175.000 ha, vùng Duyên Hải Nam Trung bộ diện tích 16.000 – 20.000 ha, còn lại 9.000 – 15.000 ha được trồng tại các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ, Đông Nam Bộ….

Cây dừa phát triển tốt ở các vùng đất thịt pha cát, đất phù sa, đất cát pha sét ven biển, thoát nước tốt, phát triển hợp lý vùng nước lợ và có thể chịu điều kiện đất bị nhiễm phèn nhẹ, độ pH trong đất lý tưởng năm trong khoảng pH = 5,0 – 7,0. Cây dừa là loại cây ưa nắng, nhiệt độ không khí lý tưởng cho sự sinh trưởng cây dừa trong khoảng 20 – 30 độ C, tốt nhất là dao động trong khoảng 27 độ C. Rễ dừa là loại rễ chùm, không có rễ cọc, có thể cắm sâu vào đất đến 4 – 5 mét nhưng khoảng 50% bộ rễ nằm ở phần sát mặt đất, rễ mọc từ phần dưới thân là loại rễ bất định mọc ra liên tục, rễ già chết và thay thể bằng những rễ non, chúng vừa có chức năng bám giữ đất chắc chắn cho dừa không bị đổ ngã, vừa có chức năng hút nước, hút dinh dưỡng, lọc nước và trao đổi khí trong tầng đất.

Trong các vùng bị ảnh hưởng do thời tiết khô nóng, thiếu hụt nguồn nước ngọt và bị xâm nhập mặn thì những vườn dừa, nhiều nơi trồng chuyên canh trên một diện tích rộng, được địa phương gọi là rừng dừa. Xuyên qua các vườn/rừng dừa là những mương đào chạy dài có nhiệm vụ cung cấp nước cho các cây dừa. Cây dừa nhờ đặc điểm là cây cao, các nhánh lá tỏa rộng và đan xen nên khả năng hấp thu cao ánh sáng mặt trời, nhiệt độ ở tầng không khí trên mặt đất hơn 5 mét. Nếu so sánh nhiệt độ không khí dưới vườn dừa có mương nước và nhiệt độ đường phố vùng đô thị thì mức chênh lệch có thể từ 10 – 14 độ C, tạo nên sự sảng khoái cho người.

Vườn dừa có chức năng làm mát hiệu quả tình hình vi khí hậu tiểu vùng nhờ tính chất che nắng và thoát hơi nước, đó là khi nước trong cây được thoát ra dưới dạng thoát hơi nước qua lá của chúng, nhờ vậy lượng bốc hơi mặt thoáng của mương rạch trong vườn. Vườn dừa có lượng bốc hơi nước mặt thoáng thấp hơn vùng đô thị từ 50 – 60% trong điều kiện không có gió hoặc gió nhẹ. Nhờ vậy, các vườn dừa có tác động tốt làm giảm nhẹ điều kiện nóng nhiệt của tiểu vùng.

Vào những tháng mùa khô, nhiều vùng ở các tỉnh ven biển ĐBSCL bị nhiễm mặn, hầu hết các số liệu đo được tại các mương rạch trong các vườn dừa, thì độ mặn có thể dao động từ 2 – 4 ppt (phần ngàn, hay ‰). Theo kinh nghiệm chung của nhiều nhà vườn cho biết, có những tháng hạn, các mương nước này bị nhiễm mặn ở mức độ nhẹ và vừa, nếm nước có vị lờ lợ, độ mặn đôi lúc lên xuống chừng 4 – 5 ppt (Lý An, 2016) [4], nếu nhiễm mặn thường xuyên đến 5 ppt thì nhà vườn phải tìm nguồn nước ngọt pha vào để hạ độ mặn xuống nếu không trái dừa sẽ nhỏ lại, còn nếu độ mặn cao hơn 5 – 7 ppt trái dừa có thể sẽ bị rụng hoặc không có trái khi độ mặn của nước chạm đến 10 ppt trở lên. Tốt nhất là giữ cho nước trong vườn dừa dưới 2 ppt.

Một vấn đề khác chưa được nghiên cứu nhiều ở Việt Nam là khả năng lọc nước lợ của cây dừa. Về cảm quan, nước trong mương vào mùa khô thường có vị mặn nhẹ và vừa do nước mặn từ biển xâm nhập vào nhưng nước trong các trái dừa thì phần lớn có vị ngọt, độ mặn rất nhỏ, chỉ chừng 0,1 – 0,3 ppt. Như vậy có thể nói là cây dừa, gồm bộ rễ, thân cây, nhánh là và trái đã có chức năng lọc bớt nồng độ muối trong lớp thổ nhưỡng sát nguồn nước bị nhiễm mặn.

Về cấu trúc thực vật, cây dừa có cấu trúc hình que dạng sợi dọc từ rễ đến lá, đây chính là nguyên nhân khiến thân dừa rất chắc chắn dù không có tầng sinh gỗ. Thân dừa là một tập hợp các sợi xơ mạch, có những đốm màu nâu đỏ trên mặt cắt ngang nằm rải rác trên mô nhu mô nền màu vàng. Sự sắp xếp đều đặn của các sợi giúp thân dừa lọc nước đi theo chiều dọc hoặc chiều ngang, về nguyên tắc việc vận chuyển nước từ rễ đến lá trên thân dừa xảy ra theo thẩm thấu ngược. Các sợi xơ dừa kết với nhau như một màng lọc ngược, có khả năng vận chuyển nước và dinh dưỡng qua hệ thống rễ dày để nuôi cây.

Cây dừa có thể sống được ở vùng nhiễm mặn dưới 5 ppt nhờ có khả năng lọc nước và khử một phần muối theo nguyên tắc thẩm thấu ngược. Thẩm thấu ngược trong thực vật là cơ chế lọc được nước tinh khiết hơn từ nước chứa muối như một trong quá trình khử muối. Nước tinh khiết và nước muối được ngăn cách bằng màng bán thấm và áp suất từ nước muối được nâng lên trên áp suất thẩm thấu, khiến nước từ dung dịch muối chảy qua màng thành nước bớt mặn. Quá trình này đòi hỏi áp suất khoảng 25 atm nên hạn chế lọc mặn khi độ muối cao. Màng thẩm thấu ngược trong hệ rễ và thân dừa khi gặp nước nhiễm vi sinh thì không tiêu diệt vi sinh vật mà chỉ đơn giản là tách và chặn chúng. Các tinh thể muối được giữ trong các màng lọc ở rễ, thân để giúp nước trong trái dừa ngọt hơn.

Một nghiên cứu thực nghiệm tại Indonesia (Ulfa Fitriati et al., 2018)[5] nhằm xử lý nước nhiễm mặn bằng áp dụng màng lọc bằng xơ dừa và thân dừa cho thấy, khi cho các nước sông có độ nhiễm mặn khác nhau, khi cho qua một đoạn màng lọc bằng xơ từ thân dừa, độ mặn trong nước có giảm đi hoặc tăng thêm một ít tùy trạng thái dao động độ mặn trong nước sông (Bảng 2). Ở độ mặn thấp, một lượng muối nhỏ tích tụ lại ở màng lọc lại được hòa tan làm tăng hơn một phần độ mặn rất nhẹ cho nước. Nghiên cứu này, độ mặn được đo bằng đơn vị độ dẫn điện EC (mS/cm)[6].

Tóm lại, cây dừa ngoài chức năng kinh tế nhừ khả năng cung cấp nguyên liệu cho các chế biến và sử dụng khác nhau. Cây dừa cũng đem lại nhiều công việc cho lao động nông thôn. Dừa còn được xem là cây chống chịu với thiên tai, bão lụt. Các vùng duy trì rừng dừa với độ cao đều là những vùng có khả năng chống bão tốt hơn các vùng khác. Về mặt ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng, cây dừa giảm nhẹ các tác động tiêu cực của khí hậu, cải thiện vi khí hậu và có khả năng giữ nước, lọc nước giúp cộng đồng địa phương có nguồn cung cấp nước an toàn và ngon ngọt. Do vậy, các vùng có điều kiện thuận lợi, cần phải bảo tồn các vườn dùa và xem xét việc mở rộng như là một trong hướng chọn lựa mang tính chiến lựa phát triển.

Tiến Sỹ Lê Anh Tuấn

(Trường Đại học Cần Thơ)

Tài liệu tham khảo:

1. Hiệp hội Dừa Bến Tre (2015). Báo cáo Tổng quan về ngành Dừa. Bài tham luận trình bày tại hội nghị “Phát triển ngành dừa tỉnh Bến Tre và các tỉnh ĐBSCL trở thành một ngành mũi nhọn”.

2. APCC (1991). Coconut statistical yearbook 1991. Published by The Asian and Pacific Coconut Community.

3. Bộ NN và PTNT (2024). Phê duyệt đề án phát triển cây công nghiệp chủ lực đến năm 2030 (Gồm các cây: cà phê, cao su, chè, điều, hồ tiêu, dừa). Quyết định số 431/QĐ-BNN-BNNPTNT, ký ngày 26/01/2024.

4. Lý An (2016). Cây dừa chịu mặn được bao nhiêu? Nguồn tin: Báo Vĩnh Long, 06/05/2016, http://vietlinh.vn/tin-tuc/2016/cay-an-trai-2016-s.asp….

5. Ulfa Fitriati, Lailan Ni’mah, and Agus Suryani (2018). River water filtration with fresh coconut trunk. AIP Conference Proceedings Published in “Human-Dedicated Sustainable Product and Process Design: Materials, Resources, and Energy”, https://doi.org/10.1063/1.5042855.

6. Về lý thuyết ở 25 oC chỉ số EC = 2.0 mS/cm sẽ tương đương độ mặn 1.0 ppt (phần ngàn).