Tọa lạc ở 360 Nguyễn Thông, phường Phú Hài, bảo tàng Làng Chài Xưa có tổng diện tích 1.600m vuông, được chia thành 14 không gian nhỏ với các chủ đề khác nhau, tái hiện sống động 300 năm làng chài ở Phan Thiết xưa từ thời Chăm Pa, thời nhà Nguyễn, đến thời Pháp thuộc và những thập niên 40 – 60 của thế kỷ trước.

Trước khi bắt đầu tham quan và tìm hiểu lịch sử nước mắm, du khách sẽ được xem một đoạn phim ngắn giới thiệu tổng quan về những giai đoạn thăng trầm của nước mắm cổ truyền. Chỉ hơn 7 phút với những thông tin khái quát, đoạn phim là sự khởi đầu cho hành trình khám phá về lịch sử, văn hóa của nước mắm Phan Thiết nói riêng và nước mắm Việt Nam nói chung.

Khách tham quan bảo tàng được quay ngược thời gian, trở về vùng đất Phan Thiết cách đây 300 năm. Vào trước năm 1693, nơi đây thuộc vương quốc Chăm Pa, với tên gọi Mang Thít. Từ “ủ chượp” trong quá trình làm nước mắm có nguồn gốc từ tiếng Chăm, chính những người Chăm đã học kỹ nghệ làm gốm, ướp cá từ đế quốc La Mã. Đến khi người Kinh di cư vào sinh sống đã tiếp nối và thương mại hóa bằng cách cho nước mắm vào tĩn gốm và chở bằng ghe bầu đi bán khắp nơi.

Câu chuyện được kể qua hiện vật

Chuyến khám phá tiếp theo ở bảo tàng là không gian Chăm Pa xưa với bức tượng Kut độc đáo, được lấy tại một đền thờ từ thế kỉ 15. Theo tập tục người Chăm xưa, những vua, quan khi chết sẽ được làm lễ nhập hồn vào tượng Kut.

Tiếp theo sẽ đến một không gian trưng bày bộ sưu tập tĩn xưa và nay. Câu chuyện về chiếc tĩn được tái hiện chi tiết, giúp du khách hiểu rõ hơn về bí quyết tạo nên hương vị đậm đà của nước mắm thường được khách du lịch Phan Thiết mua về làm quà.

Bảo tàng hiện đang trưng bày bản gốc 2 tấm sắc phong của vua triều Nguyễn ban cho làng biển Phan Thiết. Tấm sắc phong đầu tiên được vua Đồng Khánh ban cho những người dân ở Đàng Ngoài đã vào khai hoang, lập ấp tại làng chài Hòa An. Tấm sắc phong còn lại do vua Khải Định ban cho thần Ông Nam Hải (cá voi) vì có công cứu giúp nhiều dân chài.

Không gian tiếp theo là nơi trưng bày những bức tranh về Phan Thiết dưới thời Pháp thuộc. Du khách được thử quay số liên lạc bằng những chiếc điện thoại cổ xưa đời đầu. Những cảnh về con đường Mũi Né xưa đưa khách hòa mình vào đời sống của dân chài từ thế kỷ trước.

Điều đặc biệt kể đến còn có mô hình phục dựng đình Vạn Thủy Tú xây dựng năm 1762, nơi thờ bộ xương cá voi lớn nhất Việt Nam. Đình là một trong những di tích cổ được nhiều sắc phong của các vị vua triều Nguyễn ban tặng, bởi trong thời phong kiến, các tướng lĩnh nhà Nguyễn đã nhiều lần được cá voi cứu nạn trên biển.

Nước mắm nguyên chất kéo rút trực tiếp từ thùng lều gỗ ủ chượp chín chậm, gọi là nước mắm Tĩn.

Xưa là khu nhà Hàm Hộ (đại gia nước mắm xưa), đây là căn nhà cuối cùng còn sót lại của một hàm hộ Phan Thiết. Từ Hàm hộ ở đây dùng để chỉ những người sản xuất nước mắm qui mô lớn. Vào không gian nhà cổ, du khách sẽ được chiêm ngưỡng kiến trúc nhà truyền thống của những Hàm Hộ ngày xưa, cũng như mô hình một que nước mắm là như thế nào.

Tại đây, du khách còn được học cách “cẩn” nước mắm, cách xác định nước mắm ngon của người xưa dựa vào màu, mùi, vị dưới ánh sáng. Cách phân biệt nước mắm chỉ bằng hạt cơm. Khi thả hạt cơm nguội vào chén nước mắm, nếu hạt cơm nổi lên hoặc lơ lửng, thì đó là nước mắm truyền thống nguyên chất với độ đạm cao. Nếu hạt cơm chìm xuống dưới thì nhận ra ngay nước mắm công nghiệp có lượng đạm thấp.

Bảo tàng Làng Chài Xưa lưu giữ các bằng chứng chứng minh rằng Phan Thiết mới chính là cái nôi của nước mắm Việt Nam, chứ không phải Phú Quốc. Tại đây du khách còn được chiêm ngưỡng chân dung của các Hàm Hộ nước mắm, những người có công rất lớn trong sự phát triển của ngành nước mắm Phan Thiết.

Cách xác định nước mắm ngon

Màu sắc

Khi kiểm tra màu sắc, bạn nên để chai nước mắm đối diện với nguồn sáng, ưu tiên chọn nguồn sáng tự nhiên như ánh nắng mặt trời để quan sát.

Thông thường, nước mắm ngon có màu nâu vàng, nâu đỏ, màu cánh gián hoặc vàng rơm, và không bị vẫn đục. Tuyệt đối không nên chọn nước mắm có màu xanh xám, vì đó là dấu hiệu cho thấy nước mắm bị biến chất.

Không cặn, vấn đục khi dốc ngược chai

Ngoài việc kiểm tra màu sắc, bạn nên lắc mạnh chai nước mắm rồi dốc ngược xuống, quan sát chai đối diện với nguồn sáng. Nếu thấy có những cặn lởn vởn từ đáy chai, nghĩa là nước mắm xuất hiện dấu vết kết tủa, bạn tuyệt đối không nên sử dụng. Vì chất kết tủa này có thể là do muối cùng với một số chất phụ gia khác được nhà sản xuất thêm trong quá trình đóng gói.

Thông thường, nước mắm sau khoảng thời gian sử dụng, màu sắc của chúng có thể bị đổi màu nhưng bạn phải đảm bảo rằng không có xuất hiện các dị vật nào khác thường, thì mới an tâm sử dụng tiếp.

Với loại nước mắm truyền thống, thường có hàm lượng muối cao. Vì thế trong chai nước mắm có thể xuất hiện nhiều hạt muối nhỏ còn đọng lại. Bạn chỉ cần lắc mạnh hơn để chúng hòa tan ra, sẽ trả lại màu trong cho nước mắm.

Mùi vị thơm dịu, mặn ngọt hài hoà

Thêm một yếu tố mà bạn có thể cảm nhận được nước mắm có ngon và chất lượng hay không, đó là ngửi và nếm mùi vị của nước mắm. Mùi thơm dịu nhẹ của nước mắm rất đặc trưng. Đồng thời, khi nếm bạn sẽ cảm nhận được vị ngọt đậm thấm dần ở cổ họng và giữ lại vị cũng khá lâu.

Trái lại, khi nếm, bạn cảm thấy vị mặn chát, hoặc vị ngọt lạ gây cảm giác khó chịu ở đầu lưỡi, thì có thể loại nước mắm này thường có độ đạm thấp, hoặc được nhà sản xuất thêm một số chất phụ gia không đảm bảo vệ sinh.