Lịch sử

1881, Xưởng Sản xuất Nha phiến (La Manufacture d’Opium) được xây dựng tại số 74 Rue Paul Blanchy, nay nằm trên đường Hai Bà Trưng đối diện khách sạn Park Hyatt Saigon. “La Régie de l’Opium” – nơi quản lý hoạt động kinh doanh hiện còn nằm cuối đường Hàm Nghi quay ra sông.

Nguyên liệu

Nguyên liệu không được trồng tại chỗ mà nhập từ Vân Nam (Yunan – Trung Quốc) hay Benares (Ấn Độ).  Còn nguồn thuốc phiện nhập từ vùng cao nguyên Bắc Việt và Lào chỉ là một lượng nhỏ bé không đáng kể.

Chế biến

Thuốc phiện được chiết xuất từ cây thuốc phiện trắng. Cây thuốc phiện được trồng ở các vùng đất cao mà trước khi gieo hạt đất phải được chuẩn bị kỹ lưỡng. Người ta gieo hạt vào tháng 11 và cây ra hoa vào tháng 2. Khi đó người ta bắt đầu hái các cánh hoa để dùng vào việc bao gói nhựa thuốc phiện. Vài ngày sau thì bắt đầu thu hoạch nhựa của quả thuốc phiện bằng cách dùng các cây cào 4 hoặc 5 lưỡi, rạch những vết rạch nhẹ theo chiều thẳng đứng lên quả thuốc phiện, từ cuống lên đầu quả. Chất nhựa trong quả chảy ra, lúc đầu như một chất sữa trắng, dần dần đặc lại và có mầu sậm hơn. Thông thường người ta phải rạch quả thuốc phiện như vậy 4 hoặc 5 lần trước khi quả cho hết nhựa.

Nhựa thuốc được bỏ vào trong những chậu bằng sành và để yên như vậy, sau vài ngày một chất lỏng đặc biệt gọi là «passewa» tách ra khỏi khối nhựa, và người ta gạn hết chất passewa ra khỏi khối thuốc.
Sau khi gạn sạch passewa, nhựa thuốc được để trong chậu cho tiếp xúc với không khí cho đến khi khối thuốc biến thành một tảng thuốc đặc và hơi mềm.

Khi đó thuốc được cho vào những hũ được niêm kín.

Trước khi vo lại thành những bánh thuốc có dạng quả tròn, người ta đổ nhựa thuốc ra những thùng lớn và để lưu lại đó cho đến khi nhựa thuốc đạt được độ đặc đúng tiêu chuẩn, tức là 70% nhựa thuốc và 30% nước.

Để vo tròn các bánh thuốc phiện, những người thợ lót dưới đáy một cái chậu đồng đã được hâm hơi ấm bằng một lớp dày khoảng 1 cm những cánh hoa thuốc phiện trộn dính với nhau bằng một chất lỏng đặc biệt gọi là “lewals”.

Kế đó người thợ bỏ tảng thuốc vào chậu và nhồi khối thuốc thành dạng quả tròn, và người ta phủ lên quả nhựa thuốc những cánh hoa thuốc phiện thấm đẫm dung dịch lewals. Bánh thuốc tròn sau đó được lấy ra khỏi chậu và lăn trên một lớp lá cây thuốc phiện nghiền vụn, rồi được để hong khô ngoài khí trời.

Thuốc phiện thô được vận chuyển đến nhà máy duy nhất của chính quyền thuộc địa [tại số 74 đường Paul Blanchy, tức Hai Bà Trưng ngày nay, gần phía sau Nhà Hát Thành phố], nơi mà dân Sài Gòn ai cũng biết. Việc sản xuất thuốc phiện tại nhà máy chủ yếu là chế biến từ nhựa thuốc phiện thô thành thuốc phiện cho người hút, tức là chế biến lại thành một chất đặc và dẻo, loại bỏ phần lớn những chất alcaloïde có trong nhựa thuốc phiện và một số chất hồ keo có thể tác hại đến sức khoẻ người tiêu thụ. Thành phẩm đóng trong hộp đồng 5kg, 10kg,… 100kg ghi chữ Y (Yunan) hay B (Benares) chỉ xuất xứ. Năm 1884, lợi nhuận đạt được là 8.6 triệu francs (De Toulon au Tonkin (itinéraire d’un transport), Dr Bernard).

Thuốc phiện được chế biến tại Sài Gòn theo phương pháp của người Quảng Đông, sự cải tiến duy nhất là việc sử dụng thiết bị chưng cất của Tây phương để có được tỷ lệ thu hồi thành phẩm cao hơn các lò nấu của người Trung Hoa và cho ra một sản phẩm thuần khiết hơn nhiều. Toàn bộ quy trình chế biến thuốc phiện thường phải mất 3 ngày.

Phân phối và tiêu thụ:

Nhà nước Pháp cấp phép cho các cơ sở phân phối nha phiến. Trước mỗi cửa hàng phải treo cờ Pháp, trưng bảng một mặt đề R.O (Régie Opium) mặt kia ghi R.A (Régie Alcool) mà người dân gọi là “thuốc ty” và “rượu ty”. Thuốc ty có đánh thuế nên mắc khiến nhiều người làm thuốc lậu (thuốc ngang), lợi nhuận cực kì cao mà hình phạt cũng rất nặng.

Đối với nhà giàu hút sách là một thói phong lưu, còn người nghèo thì bán vợ đợ con mua từng ngao thuốc (thuốc lẻ dựng trong vỏ ngao). Nhiều người cùng đường tới mức phải hút xái xảm. Thuốc sau khi hút còn lại gọi là xái, nạo trong bình ra pha với một ít rượu, vo lại thành viên. Cứ tái chế như vậy từ xái nhất tới xái chủ nhật (thứ tám) thì tan thành tro đen không vo lại được. Người lụn bại hơn phải uống nước xái nấu với giẻ lau bình hút, ống, đèn.

Nha phiến bị cấm tại châu Âu nhưng được buôn bán rộng rãi tại các xứ thuộc địa bởi lợi nhuận to lớn của nó. Năm 1914, nha phiến chiếm 37% thu nhập xứ Đông Dương. Chưa thấy tài liệu nào ghi nhận thời gian Nha phiến bị cấm nhưng có lẽ vào lúc Pháp rút khỏi Việt Nam sau chiến tranh Đông Dương.

Các câu chuyện liên quan

Ngày 16-9-1906, Hoàng đế Trung Quốc ra một chiếu dụ tuyên bố chiến tranh chống thuốc phiện.