Lịch sử.

Nhà thờ Thánh Phanxicô Xavier nằm tại số 25 đường Học Lạc, quận 5, thuộc giáo hạt Chợ Quán, giáo phận TPHCM. Nhà thờ được đặt viên đá đầu tiên ngày 3/12/1900, nhằm ngày lễ Thánh Phanxicô Xaviê (Saint Francisco Xavier) nên tên Thánh được dùng đặt tên cho nhà thờ. Năm 1902 khánh thành nhà thờ.

Linh mục Pierre d’ Assou, có tên Hoa là Đàm Á Tố (Tam An Su), đọc sang âm Việt là Cha Tam, người đứng ra xây dựng nhà thờ và cũng là vị cha sở đầu tiên, nên dân gian quen gọi là nhà thờ Cha Tam. Cha Phanxicô Xaviê Tam Assou sinh năm 1855 tại Macao, Trung Quốc.

Ở khu phố Hoa này, thông thường khi lễ bằng tiếng Latinh xong, giáo dân người Hoa đọc kinh tiếng Hoa ở nhà thờ, giáo dân Việt đọc kinh tiếng Việt ở nhà hội, rồi đến lúc giáo dân Việt đông hơn nên vào đọc kinh trong nhà thờ, giáo dân Hoa ra đọc kinh ở nhà hội. Nhận thấy sự bất tiện về mặt ngôn ngữ này, đồng thời thấy giáo dân Hoa suy giảm nên năm 1898, Giám mục Dépierre đã cử linh mục Phanxicô Xaviê Pierre d’ Assou (tên theo phiên âm Quan Thoại là Đàm Á Tố, hay Tam Assou, còn gọi tắt là cha Tam) vốn giỏi tiếng Hoa, vào vùng Chợ Lớn khôi phục lại và xây một nhà thờ mới dành riêng cho người Hoa.

Cha Tam mất năm 1934, được an táng ngay bên cửa ra vào nhà thờ.

Kiến Trúc.

Từ ngay cổng vào của nhà thờ được xây theo lối tam quan, nóc ngói âm dương, phần chính diện mang hình cây thập tự, hai bên là cặp cá chầu – một biến thể của kiểu thức “lưỡng long triều nhật” trên nóc mái hội quán, miếu vũ Chợ Lớn.

Tên gọi của thánh đường nơi cổng chính cũng được phiên thành tiếng Hoa, dịch nghĩa là Phương Tế Các Thiên Chủ Đường, mặt đối xứng nhìn từ phía trong là bức đại tự Thiên Ân Dương Dật (ơn trên đầy tràn). “Phương Tế Các” chính là từ phiên của Franciscus Xaverius, tức thánh Francis Xavier.

Phía trước nhà thờ là tượng Đức Mẹ. Với kiến trúc đậm nét Á Đông này, nếu nhìn thoáng qua ta dễ tưởng lầm rằng đây là tượng Phật Bà Quan Âm. Nhà thờ thiết kế theo lối kiến trúc Gothique, nhưng ta vẫn thấy có hoa sen gắn trên nóc

Phía sau tượng Đức Mẹ là phù điêu 2 mặt. Một mặt tôn vinh 107 Thánh tử đạo người Việt, một mặt tôn vinh 110 Thánh tử đạo người Hoa

Mặt chính diện của nhà thờ Cha Tam với các chi tiết trang trí chóp nhọn – một kiểu thức đặc trưng riêng trong kiến trúc Gothic.

Nội thất nhà thờ Cha Tam với kết cấu vòm trần cao tạo độ thông thoáng và uy nghiêm quen gặp trong kiến trúc thánh đường kiểu Gothic.

Rất nhiều tài liệu người viết đã đọc trước đây về nhà thờ Cha Tam đều không biết đến một chi tiết đắt giá, đó là cha Hướng đã thiết kế ngoại thất nhà thờ mới nhìn tưởng theo kiểu kiến trúc Tây phương nhưng ẩn chứa trong đó giá trị triết học cổ Trung Hoa: Từ tầng dưới đi lên tầng trên có hai hành lang hai bên, tháp giữa vuông vức cửa sổ quay ra bốn hướng, tầng trên nữa xây bát giác với tám cửa sổ và mái trên cùng cũng chia thành tám mặt ứng với tám cửa sổ, toàn bộ kiến trúc này chính là quy tắc Âm Dương trong Kinh Dịch. Tám cửa sổ với tám mái kết hợp ra 64 quẻ trong Kinh Dịch mà không phải ai cũng nhận ra.

Mặt chính diện của nhà thờ Cha Tam với tòa tháp chính cao vút, bố cục các chi tiết trang trí đối xứng gồm cửa sổ, ô hộc, cột trụ cân đối, sử dụng nhiều đường cong hình cung nhọn, xen kẽ là cột trụ lớn nhỏ, kết nối theo phương đứng liên hoàn, tạo liền mạch, chặt chẽ trong kiểu thức Gothic. Tuy nhiên, quan sát kỹ sẽ thấy mặt tiền Gothic ấy có nét Việt khi sử dụng búp sen nở trên ba cặp nóc trụ từ thấp lên cao. Dưới phần mái dốc của đỉnh tháp nâng thập tự, mang khối bát giác có 8 cửa sổ lấy ánh sáng trời, dưới đó là đồ hình vuông đặt tượng thánh bổn mạng Francis Xavier. Sự kết hợp hình học này ứng theo nguyên tắc Âm – Dương, ngũ hành, với Tứ Tượng – Bát Quái trong Kinh Dịch. Những chi tiết đậm đặc triết lý Á Đông của Việt – Hoa, hòa trộn khéo léo vào kiến trúc Tây Âu, tạo nên một công trình độc nhất vô nhị trong kiểu thức xây dựng thánh đường vùng Chợ Lớn.

Gian cung thánh cũng mang nhiều chi tiết khác biệt, với trên đỉnh thập tự ở chính giữa là chữ Phước, 4 cột sơn son phân cách không gian hoàn toàn không gặp ở các công trình kiến trúc Gothic nào khác, trên hai hàng cột son có đôi liễn ghi: “Ảo thế phù vinh bất túc mãn nhân nguyện – Thiên hương vĩnh phúc phương năng suy thiện tâm”, (dịch nghĩa: Vinh hoa hư ảo cõi trần không thể mãn nguyện lòng người – Tâm luôn hướng thiện mới là hạnh phúc quê trời vĩnh cửu). Yếu tố Hoa thể hiện ở chỗ: 4 cây cột chính màu đỏ (không phải màu thường thấy ở kiến trúc Tây phương), và cặp câu đối tiếng Hoa ở 2 bên tượng Chúa.

Một sự hòa trộn Á – Âu khác ở nhà thờ Cha Tam chính là hệ liễn đối, đại tự sơn son thếp vàng mang ý nghĩa răn dạy tín hữu sống “tốt đời – đẹp đạo” được trang trí khắp công trình. Từ cửa chính, bên dòng đại tự Phương Tế Các Đường là đôi liễn: “Tư đạo thánh nhân cơ thiết mộ vô hưu hà nan tác thánh – Thị môn thiên thượng lộ hằng hành mạc chỉ khả vọng đăng thiên” (tạm dịch: Đạo của thánh nhân phải không ngừng theo đuổi mới được nên thánh – Đường đến cửa trời phải đi không ngừng mới hy vọng được lên nước trời).

Có người cho rằng đây là một nhà thờ duy nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh có trang trí những hoành phi, liễn đối giống như đền miếu kiểu của người Hoa là không đúng. Nhà thờ Đức Bà Hòa Bình ở số 26, đường Nguyễn Thái Bình, phường Nguyễn Thái Bình, quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh do linh mục người Hoa tên Melchior Cheng Hung Jy sáng lập năm 1952 trên cơ sở ngôi từ đường của Hui Bon Hoa (chú Hỏa), cũng có những liễn đối tương tự.

Các câu chuyện liên quan.

Tinh thần bác ái

Cha Tam cũng đã cho xây dựng thêm ở khu vực nhà thờ một trường học, nhà nuôi trẻ, một nhà nội trú và một số nhà dành để cho thuê. Vào năm 1990, tháp chuông nhà thờ được tu sửa lại và cung thánh được tân trang.

Hiện nay ngôi thánh đường này còn là điểm hẹn của người nghèo, người vô gia cư khu Chợ Lớn. Đây là nơi có bếp ăn Nhân Ái phục vụ bữa trưa cho người nghèo từ thứ 2 đến thứ 7 mỗi tuần. Hàng ngày, các chị, các mẹ đã dành ra hơn nửa ngày cho công việc bác ái tại giáo xứ. Lúc nào bếp ăn cũng có 10 chị thường trực phục vụ, bắt đầu từ 6 giờ sáng đến tận 12 giờ 30 chiều. Quỹ hoạt động của bếp ăn do các nhà hảo tâm trong và ngoài giáo xứ đóng góp: bằng tiền mặt, hoặc cơm gạo, thức ăn… Mỗi ngày, bếp ăn nấu khoảng 120 suất ăn trưa. Mỗi suất ăn có đầy đủ cơm, canh, cá hoặc thịt heo, thịt gà đựng trong hộp sạch sẽ.

Điểm chú ý của lịch sử

Ngày 1 tháng 11 năm 1963, cuộc đảo chính quân sự nổ ra, Tổng thống Ngô Đình Diệm và người em ruột là Cố vấn Ngô Đình Nhu của chính thể Việt Nam Cộng hòa đã phải tạm lánh đến ở một nhà người Việt gốc Hoa tên Mã Tuyên ở khu vực Chợ Lớn.

Sáng hôm sau, tức ngày 2 tháng 11 năm 1963, hai ông đã đến ngôi nhà thờ này cầu nguyện trước khi tự nộp mình cho phe đảo chính, nhưng rồi cả hai ông đều bị một sĩ quan trong lực lượng đảo chính hạ sát ngay trên đường áp tải từ nhà thờ Cha Tam về Bộ Tổng tham mưu.